Қазақ хандары: Керейден Кенесарыға дейінгі хронология
Қазақ хандығының тарихын бір хан қайтыс болғаннан кейін тақ келесі билеушіге бірден өткен қарапайым тізбек ретінде қарастыру дұрыс емес. XV–XVII ғасырларда жоғарғы билікке Шыңғыс хан әулетінің бірнеше өкілі қатар таласқан кезеңдер болды. Ал Тәуке ханнан кейін саяси құрылым одан әрі күрделеніп, әр жүзде өз хандары билік жүргізді. Сондықтан тарихи еңбектердегі қазақ хандарының тізімі де, олардың билік еткен жылдары да бір-бірінен ерекшеленуі мүмкін.
Соған қарамастан, негізгі тарихи кезеңдерді жеткілікті дәлдікпен анықтауға болады. Қазақ хандығының негізін қалаған Керей мен Жәнібектен басталған тарих Қасым, Хақназар, Есім, Жәңгір және Тәуке хандар арқылы XVIII ғасырдағы саяси бытыраңқылық кезеңіне, Абылай хан дәуіріне және Кенесары тұсындағы жалпы қазақ хандық билігін қалпына келтірудің соңғы әрекетіне жалғасады.
Қазақ хандарының билік еткен жылдары неге әр деректе әртүрлі
Хронологиядағы айырмашылық әрдайым автордың немесе анықтамалықтың қатесін білдірмейді. XV–XVII ғасырларға қатысты биліктің нақты қай күні, тіпті қай жылы ауысқанын анықтауға мүмкіндік беретін құжаттар аз сақталған. Тарихшылар Орта Азия жылнамаларын, Ресейдің дипломатиялық құжаттарын, шежірелерді және кейінгі тарихи деректерді өзара салыстырады.
Тағы бір себеп бар. Қазақ хандығын барлық аумақта бірдей мойындалған жалғыз билеуші үнемі басқара берген жоқ. Кей кезеңдерде бір хан аға хан саналғанымен, басқа сұлтан немесе хан белгілі бір тайпаларға не ірі қалаға жеке билік жүргізді. Мұндай жағдай XVI ғасырда және XVII ғасырдың бірінші жартысында анық байқалады.
Сондықтан Қасым ханның билікке келуіне қатысты 1509 және 1511 жылдардың қатар кездесуі немесе Тәуке хан дәуірінің аяқталуы 1715 және 1718 жылдармен берілуі заңды. Тарихты түсіну үшін бір ғана датаны таңдаудан гөрі саяси кезеңдердің қалай ауысқанын көру маңызды.
Керей мен Жәнібек: Қазақ хандығының құрылуы
Қазақ хандығының құрылуы дәстүрлі түрде 1465–1466 жылдармен байланыстырылады. Жошы ұрпақтары Керей мен Жәнібек сұлтандар Әбілқайыр мемлекетінің құрамынан өздеріне ерген көшпелі тайпалармен бірге Моғолстанға көшті. Моғолстан билеушісі Есен-Бұға оларға Жетісудың батыс бөлігіндегі Шу мен Талас өзендері маңынан қоныс берді.
Керей жаңа мемлекеттің алғашқы ханы ретінде жиі аталады. Бірақ Жәнібекті екінші қатардағы тұлға деп қарастыру дұрыс емес. Ол хандықтың екі негізін қалаушысының бірі әрі дербес саяси көшбасшы болды. Деректерде екеуі де хан ретінде аталғандықтан, мемлекеттің алғашқы жылдарын қатаң бірізді тақ мұрагерлігі түрінде көрсету нақты жағдайды тым қарапайым етіп жібереді.
Керейден кейін оның ұлы Бұрындықтың ықпалы артты. Оның билік еткен жылдары жөнінде де әртүрлі нұсқалар бар: кейбір еңбектерде 1470-жылдардан 1509 немесе 1511 жылға дейінгі кезең көрсетіледі. Бұрындық ресми хан болып тұрғанымен, XVI ғасырдың басында нақты саяси ықпал Жәнібектің ұлы Қасымның қолына көбірек шоғырлана бастады.
Қасым хан және мемлекеттің алғашқы ірі күшею кезеңі
Қасым ханның билігі Қазақ хандығының алғашқы тарихындағы шешуші кезеңдердің бірі болды. Зерттеушілер оның дербес билігінің басталуын 1509 немесе 1511 жылмен байланыстырады, бірақ Қасымның саяси беделі Бұрындық хан тұсында-ақ күшейе бастаған.
Қасым хан кезінде қазақ билеушілерінің иеліктері едәуір кеңейді. Орталық Қазақстан даласындағы, оңтүстіктегі және Сырдария бойындағы қалаларға қатысты ықпал артты. Қазақ хандығы аймақтың халықаралық қатынастарындағы елеулі саяси күшке айналды.
Қасым ханның есімі «Қасым ханның қасқа жолы» деп аталатын құқықтық дәстүрмен де байланысты. Бұл заңдар жинағының толық жазбаша нұсқасы сақталмаған, сондықтан оны қазіргі мағынадағы кодекс ретінде қабылдау дұрыс емес. Ол қоғамдық қатынастарды, әскери міндеттерді және билік мәселелерін реттеген әдет-ғұрып нормаларын жүйелеумен байланысты болды.
Қасымнан кейін: билік үшін күрес және хандықтың қайта күшеюі
Қасым хан 1521 жылы қайтыс болғаннан кейін мемлекет күрделі кезеңге кірді. Оның ұлы Мамаштың билігі ұзаққа созылмады. Одан кейін хан болған Тахир де бұрынғы саяси ықпалды сақтап қала алмады. Хандықтың әр бөлігінде Бауш, Тоғым, Бұйдаш және Шыңғыс хан әулетінің басқа өкілдері бір мезгілде немесе бірінен кейін бірі билік жүргізді.
Бұл кезеңді бір ғана кестемен көрсету әсіресе қиын. Кейбір хандар салыстырмалы түрде шағын аумақты ғана бақылады, енді біреулері бүкіл хандыққа билік жүргізуге ұмтылды. Ішкі тартыс бұрынғы саяси ықпалдың әлсіреуіне әкелді.
Хандықтың қайта күшеюі Қасым ханның ұлы Хақназардың есімімен байланысты. Академиялық хронологияларда оның билігі көбіне 1551–1580 немесе 1581 жылдар деп беріледі. Бірнеше онжылдық ішінде ол хан билігінің беделін қалпына келтіріп, Ноғай Ордасымен, Бұхара хандығымен, Сібір хандығымен және Ресей мемлекетімен белсенді сыртқы саясат жүргізді.
Хақназар қаза тапқаннан кейін билік Шығай ханға өтті. Оның билігі қысқа, шамамен екі жылға созылды. Кейін Шығайдың ұлы Тәуекел хан болды. Оның тұсында Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азиядағы қалалар үшін күрес жалғасты. 1598 жылы Тәуекел әскері Мәуереннахрға ірі жорық жасады. Хан сол жорықта алған жарақатынан кейін көп ұзамай қайтыс болды.
Есім, Жәңгір және Тәуке: ішкі тартыстан «Жеті жарғыға» дейін
Тәуекелден кейін хан тағына оның інісі Есім отырды. Оның есімі хан билігінің қайта күшеюімен және «Есім ханның ескі жолы» деп аталатын құқықтық дәстүрмен байланысты. Дегенмен оның билігі де толық саяси тыныштық кезеңі болған жоқ.
Ташкентте Тұрсын-Мұхаммед күшейіп, өзі де хан атағын қабылдады. XVII ғасырдың бір бөлігінде іс жүзінде қос билік қалыптасты. 1627 жылы Есім хан қарсыласын жеңіп, Ташкентке бақылауын қалпына келтірді. Көп ұзамай Есім ханның өзі де қайтыс болды.
Кейін билік оның әулетінің өкілдеріне өтті. Солардың ең белгілілерінің бірі — Салқам Жәңгір атанған Жәңгір хан. Оның билігі Жоңғар хандығы тарапынан қысым күшейген кезеңге сәйкес келді. Жәңгір ханның есімі 1643 жылғы Орбұлақ шайқасымен тығыз байланысты. Бұл шайқас қазақ-жоңғар соғыстары тарихындағы ең белгілі оқиғалардың біріне айналды.
XVII ғасырдың соңында Жәңгірдің ұлы Тәуке хан билікке келді. Оның билік еткен жылдары көбіне 1680–1715 немесе 1718 жылдар деп көрсетіледі. Қазақстан тарихнамасында Тәуке үш жүздің едәуір бөлігінде билігі мойындалған соңғы хандардың бірі ретінде қарастырылады.
Оның тұсында билер кеңесінің рөлі артты. Тәуке хан, Төле би, Қазыбек би және Әйтеке бидің есімдері дәстүрлі түрде «Жеті жарғымен» байланыстырылады. Бұл құқықтық нормалар бұрыннан келе жатқан дәстүрлерді жалғастырып, Қасым және Есім хандар тұсындағы құқықтық қағидаларды жаңа жағдайға бейімдеді.
Қазақ хандары ретімен: негізгі кезеңдер
Жалпы хандық билеушілерді кейінгі кезеңдегі әр жүз бен аймақтың жеке хандарымен араластырмай қарастырсақ, негізгі хронологияны былай көрсетуге болады:
| Кезең | Хандар | Негізгі оқиғалар |
|---|---|---|
| 1465/66 — XVI ғасырдың басы | Керей, Жәнібек, Бұрындық | Қазақ хандығының құрылуы және жаңа саяси бірлестіктің нығаюы |
| 1509/1511–1521 | Қасым | Аумақтың кеңеюі және хандықтың едәуір күшеюі |
| 1521–1551 | Мамаш, Тахир, Бауш, Тоғым және басқалар | Әулеттік тартыс және біртұтас саяси орталықтың әлсіреуі |
| 1551–1598 | Хақназар, Шығай, Тәуекел | Хан билігінің ықпалын қалпына келтіру және белсенді сыртқы саясат |
| 1598–1628 | Есім; онымен қатар Тұрсын | Ташкент үшін күрес және қос биліктің жойылуы |
| XVII ғасыр | Жәнібек, Жәңгір және басқа билеушілер | Жоңғар қаупінің күшеюі және саяси бірлікті сақтау күресі |
| 1680–1715/1718 | Тәуке | Орталық биліктің нығаюы, билер кеңесі, «Жеті жарғы» |
| 1715/1718 жылдан кейін | Қайып, Болат, Сәмеке, Әбілқайыр, Жолбарыс және басқалар | Бірнеше саяси орталықтың қалыптасуы және жүздердегі жеке хандық биліктің күшеюі |
| 1771–1781 | Абылай | Қазақ жерлерінің едәуір бөлігін бір хан билігіне қайта біріктіру әрекеті |
| 1781 — XIX ғасырдың басы | Уәли және жүздердегі басқа хандар | Хандық жүйенің әлсіреуі және Ресей империясының әкімшілік ықпалының күшеюі |
| 1841–1847 | Кенесары | Жалпы қазақ хандық билігін қалпына келтірудің соңғы ірі әрекеті |
Бұл кесте негізгі саяси кезеңдерді көрсетеді. Ол хан атағын иеленген барлық тұлғалардың толық тізімі емес. Біртұтас саяси орталық әлсірегеннен кейін әр өңірде бір мезгілде бірнеше хан билік еткен.
Тәукеден кейін неге бір ғана хан тізімін жасауға болмайды
Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін бұрынғы орталық билік әлсіреді. Аға хан мәртебесіне бірнеше Шыңғыс ұрпағы таласты, ал Ұлы, Орта және Кіші жүздердің саяси мүдделерін барған сайын өз билеушілері қорғай бастады.
XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы ықпалды тұлғалардың қатарында Қайып, Болат, Сәмеке, Әбілқайыр және Жолбарыс болды. Әбілқайыр Кіші жүздің ханы әрі жоңғарларға қарсы күрес кезінде аса ықпалды әскери басшылардың бірі болды. Орта жүзде кейін Әбілмәмбет маңызды рөл атқарды. Ұлы жүзде Жолбарыс ханның иеліктері жеке саяси орталық ретінде сақталды.
Сондықтан Тәукеден кейін «Әбілқайыр биледі, одан соң Әбілмәмбет, кейін Абылай келді» деген қарапайым тізбек тарихи жағдайды дәл көрсетпейді. XVIII ғасырда саяси құрылым бұдан күрделірек болды: әртүрлі аймақтарда бірнеше хан бір мезгілде заңды билеуші мәртебесіне ие болды.
Абылай хан және ортақ саяси билікті қайта күшейту әрекеті
Абылайдың шын есімі — Әбілмансұр. Ол ресми түрде хан болып сайланғанға дейін-ақ Орта жүздегі ең ықпалды саяси тұлғалардың біріне айналды. Абылай Жоңғар хандығына қарсы күреске қатысты және Ресей мен Цин империяларымен қатар дипломатиялық байланыс жүргізді.
Әбілмәмбет хан қайтыс болғаннан кейін 1771 жылы үш жүздің өкілдері Абылайды хан көтерді. Бұл жағдай маңызды: оның беделі бір ғана жүздің шекарасымен шектелмеді. Сонымен бірге Ресей империясы оны ресми түрде тек Орта жүздің ханы ретінде таныды. Тиісті бекіту 1778 жылы жасалды.
Абылай Ресей мен Цин империяларының арасында дербес сыртқы саясат жүргізуге мүмкіндік сақтауға ұмтылды. Оның тұсында жалпы қазақ ханы институты белгілі бір уақытқа қайтадан нақты саяси маңызға ие болды.
Абылай 1781 жылы қайтыс болғаннан кейін Орта жүздің ханы болып оның ұлы Уәли сайланды. Бірақ ол әкесінің ықпалын қайталай алмады. Ресей әкімшілігі даладағы басқару ісіне барған сайын белсенді араласа бастады, ал 1815 жылы Орта жүзде Бөкей де хан болып тағайындалды.
Кенесары — соңғы жалпы қазақ ханы
1822 жылғы «Сібір қырғыздары туралы жарғы» Орта жүздегі хандық билікті жойды. 1824 жылы Кіші жүзде де хандық басқару жүйесі таратылды. Дәстүрлі хандық құрылымның орнына Ресей империясына бағынышты округтер мен әкімшілік басқару жүйесі енгізілді.
Алайда хандық билік идеясы бірден жойылған жоқ. 1837 жылы Абылай ханның немересі Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс басталды. Оның жақтастары бекіністердің салынуына, дәстүрлі басқару жүйесінің өзгеруіне және империялық бақылаудың кеңеюіне қарсы шықты.
1841 жылдың қыркүйегінде үш жүз өкілдері Кенесарыны хан сайлады. Ол орталықтандырылған басқаруды қалпына келтіруге тырысты, салық жүйесін реттеді, өз билік құрылымын құрды және қазақ жерлерінің саяси дербестігін сақтауға ұмтылды.
Көтеріліс он жылға созылды. 1847 жылы Кенесары қазіргі Қырғызстан аумағында қырғыз манаптарымен болған қақтығыста қаза тапты. Қазақстан тарихнамасында ол көбіне соңғы қазақ ханы деп аталады, өйткені оның өлімінен кейін жалпы қазақ хандық билігі қайта қалпына келтірілген жоқ.
Осылайша қазақ хандарының тарихы XV ғасырда хандықтың құрылуынан бастап 1847 жылы Кенесарының қаза табуына дейін төрт ғасырға жуық уақытты қамтиды. Бірақ бұл бірнеше ондаған билеушіден тұратын үздіксіз кезек емес. Күшті орталық билік кезеңдері әулеттік қақтығыстармен, қос билікпен және бірнеше хандық орталықтың қатар өмір сүруімен алмасып отырды.
Сондықтан қай ханның кімнен бұрын немесе кейін билегенін ғана емес, нақты билеушінің қай аумаққа ықпал еткенін және оның билігі қаншалықты кең мойындалғанын да ескеру қажет. Осындай көзқарас әртүрлі тізімдердегі айырмашылықтарды түсіндіруге және Қазақ хандығының тарихын жай даталар жиынтығы емес, саяси жүйенің өзгеру тарихы ретінде көруге мүмкіндік береді.