Қайрат Рысқұлбеков: Желтоқсан үшін атылуға кесілген студент
2026 жылдың желтоқсанында Желтоқсан көтерілісіне — 1986 жылғы Алматыдағы желтоқсан оқиғасына — дәл 40 жыл толады. Онмыңдаған қатысушылардың ішінен тек бір ғана есім бүкіл ұрпақтың символына айналды. Қайрат Рысқұлбеков наразылықтың ұйымдастырушысы да емес, ұрандармен шыққан да емес. Ол жай ғана барша жұртпен бірге алаңға шықты. Бұл оған алдымен өлім жазасын, одан соң түрме камерасындағы өмірін жалғатты. Есімі тек 1992 жылы ақталды. Халық Қаһарманы атағын ол өлімінен кейін алды.
Қайрат Рысқұлбеков кім болды
Қайрат Ноғайбайұлы Рысқұлбеков 1966 жылдың 13 наурызында Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы «Көктерек» совхозында дүниеге келді. Мал шаруашылығымен айналысатын үлкен отбасының алтыншы баласы. Балалығында күреспен шұғылданды, үйде кіші бауырлары үшін ағалық жасады. Новотроицк қаласындағы мектеп-интернатта оқыды.
1984 жылы әскерге шақырылды. Екі жыл — Ауғанстандағы десанттық әскер қатарында. 1986 жылдың тамызында сержант шенімен үйіне оралды. Сол жылдың күзінде Алматы сәулет-құрылыс институтына түсті. № 1 жатақханада, 17-а секциясында тұрды. Институтта студенттік кәсіподақ бюросының мүшесі, комсомол дружинасының командиры болды. Курстастары оны ақын, шіркін, студенттік компанияның жаны ретінде еске алады. 1986 жылдың желтоқсанына дейін — армиядан кейін оқуы қиынға соғып жатқан бірінші курс студенті.
1986 жылдың 17 желтоқсанында не болды
1986 жылдың 16 желтоқсанында Мәскеу Қазақстан КП Орталық Комитетінің бірінші хатшысы қазақ Дінмұхамед Қонаевты — 1960 жылдардан бері республиканы басқарып келген тұлғаны — қызметінен алды. Оның орнына орыс шенеунігі, Қазақстанмен ешқандай байланысы жоқ Геннадий Колбин тағайындалды. Республика алдында факт қойылды — талқылаусыз, қазақ қоғамының пікірін ескерусіз.
17 желтоқсан таңында Брежнев атындағы алаңға (қазіргі Республика алаңы) жастар жина бастады: студенттер, жұмысшылар, жаңадан армиядан оралғандар. Талап біреу-ақ болды — республика басшылығына қазақты тағайындау. Наразылық өзінің бастапқы сатысында заңсыз сипат алмады — мұны Қазақ КСР Жоғарғы Советі Президиумының комиссиясы ресми түрде тіркеді. Қатысушылар Лениннің суреттерін ұстап, қазақ әндерін шырқады.
Билік КГБ мен ІІМ-нің «Метель-1986» арнайы жедел жоспары бойынша жауап берді. Алаңды қоршап алды, демонстрацияны сапер күрекшелерімен, таяқтармен және СССР-дің басқа өңірлерінен арнайы әкелінген дружинашылармен тарқатты. Наразылық 17-19 желтоқсан аралығында жалғасты. Жарияланған деректер бойынша:
- 8 500-ден астам адам ұсталды
- 1 700-ден астам адам ауыр дене жарақатын алды
- прокуратурада 5 324 адам, КГБ-да 850 адам тергелді
- 319 адам жұмыстан шығарылды, 309 студент оқу орнынан шығарылды
- 99 адам қылмыстық жолмен соттылды
- екеуіне ең жоғары жаза — атылу кесілді
Осы екеудің бірі Қайрат Рысқұлбеков болды.
Сот және өлім жазасы
Қайратқа Савицкий деген дружинашыны өлтіргені үшін айып тағылды. Сот 1987 жылдың шілдесінде өтті. Рысқұлбековтің өзі соңына дейін өлімге қатысын жоққа шығарды — жауаптарында да, жолдасшат хатында да, СССР Жоғарғы Советі Президиумына жазған рақымшылық өтінішінде де, республика прокурорына арнаған шағымында да. Дәлелдік база оқиғаларға қатысушыларға жаппай жасалған тергеу мен қысым жағдайында жиналған айғақтарға сүйенді.
Алматы қалалық соты өлім жазасын шығарды. Атылуға кесілген екінші сотталған — Мырзағали Әбдіқұлов. Халықаралық реакция бірден болды: атып тастауды жою талабымен Чехословакия, Польша, Венгрия, АҚШ және басқа елдердің қоғам қайраткерлері мен зиялылары хат қолтаңбаларын қойды. Желтоқсан сол масштабтағы бірінші кеңестік оқиғаға айналды, ол КСРО наразылық фактісін өзі мойындағанға дейін-ақ халықаралық резонанс туғызды.
1988 жылдың 23 сәуірінде СССР Жоғарғы Советі Президиумы өлім жазасын 20 жылғы бас бостандығынан айыруға ауыстырды. Қайрат мұны камерада отырып білді. Жиырма екі жасында жиырма жылғы кеңестік түрме — бұл да үкім еді.
Түрмедегі өлімі
Жаза жеңілдетілгеннен кейін Рысқұлбековті этаппен жіберді. 1988 жылдың мамырында ол Семейдегі айдау-тергеу түрмесінде — № 21 камерада — болды.
1988 жылдың 21 мамырында Қайрат Рысқұлбеков қайтыс болды. Оған 22 жас еді.
Тергеудің ресми нұсқасы бойынша — өзіне өзі қол жұмсау: камерадас жігіттің жейдесіне асылу. Өлімінен бір күн бұрын камерасына алты рет сотты Леонид Кимович Власенко, 1953 жылы туған, өтімді қылмыскер орналастырылды. Ресми материалдарда Қайраттың осы жігіттің жейдесіне асылғаны айтылады.
Рысқұлбековті білгендер мен оның ісін бақылағандардың ешқайсысы бұл нұсқаны қабылдамады. Желтоқсан шындығын ашумен жеке айналысқан депутат Мұхтар Шаханов ресми нұсқаны теріске шығарды. Зерттеушілер, құқық қорғаушылар, туыстары — бәрі бір қорытындыға келді: Рысқұлбековтің қайтыс болу жағдайлары қасақана жасырылды. Оның өлімі Желтоқсан оқиғасының ашылмаған сырларының бірі болып қала береді.
Қайраттың әкесі Ноғайбай Рысқұлбеков үш жыл бойы ұлының зиратын таба алмады — билік оны Семейде жасырын жерледі, денені туған жеріне әкетуге рұқсат бермеді. Отбасы жылдар бойы «халық жауының» туыстары ретінде таңба алып жүрді.
Ақтау және Халық Қаһарманы атағы
1992 жылдың 21 ақпанында — тәуелсіз Қазақстанда — Қайрат Рысқұлбеков толықтай қайтыс болғаннан кейін ақталды. Соттылығы алынды, айып теріске шығарылды. Сол кезге дейін желтоқсан оқиғасына қатысқан 322 адам қылмыс құрамы болмағандықтан қылмыстық жауапкершіліктен босатылған болатын.
1996 жылдың 9 желтоқсанында Қазақстан Президентінің № 3265 Жарлығымен Қайрат Рысқұлбековке қайтыс болғаннан кейін «Халық Қаһарманы» атағы және «Отан» ордені берілді. «Алтын жұлдыз» ерекше белгісі туыстарына тапсырылды.
Жад
Бүгінде Қайрат Рысқұлбековтің есімін Алматыдағы ол оқыған сәулет-құрылыс институтының жанындағы көше, Семейдегі көше мен музейі бар № 33 орта мектеп, сонымен қатар «Жас Қайрат» балалар ұйымы, 1996 жылдың 17 желтоқсанында ескерткіш орнатылған Тараздағы бақ және 2002 жылдың желтоқсанында ашылған Семейдегі зиратындағы ескерткіш иеленеді.
1996 жылы режиссер Қалдыбай Әбенов «Аллажар» көркем фильмін шығарды — тергеушілердің қудалауы мен түрме камераларынан өткен Азат есімді жігіт туралы. Азаттың прототипі — Қайрат Рысқұлбеков.
Желтоқсан 1986 жылы Қазақстанда тәуелсіздікке жетудің бастапқы нүктесі ретінде ресми мойындалған. Жыл сайын 17 желтоқсанда — Тәуелсіздік күнімен бір күні — ел алаңға бірінші болып шыққандарды еске алады. Сол күнге 40 жыл толатын 2026 жылы Қайрат Рысқұлбековтің есімі мемлекеттік деңгейде қайта айтылады. Кеңес үкіметі өз мемлекетін қала алады деп санамаған ел үшін, жай ғана көшеге шыққаны үшін атылуға кесілген жиырма екі жасар студент бүгінде сол елдің Халық Қаһарманы.