Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов: Алаш Орда көшбасшылары және тәуелсіздіктің бағасы
1917 жылдың желтоқсанында Орынборда Алаш автономиясы жарияланды. Оның артында әскери адамдар да, ру көсемдері де емес, бірнеше тіл білетін, университет дипломы бар үш зиялы тұрды. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов және Міржақып Дулатов жаңа үлгідегі қазақ мемлекеттілігінің алғашқы талпынысын жасады. Осы үшеуін екі онжылдықтан кейін халық жауы ретінде атып тастайды. Ал ақтау ісі кеңестік дәуірдің соңында, КСРО ыдырауына бірер жыл қалғанда ғана жүзеге асады.
Қозғалыс қайдан бастау алды
XX ғасырдың басында қазақ даласы Ресей империясының құрамына қатты тартылып кеткен еді. Жерлер қоныс аударушыларға берілді, дәстүрлі мал шаруашылығы тарылды, қазақтарда өз құқығын қорғайтын саяси өкілдік болмады. Осы жағдайда орыс білімін алған, бірақ отаршыл логиканы қабылдамаған ұрпақ өсіп жетілді.
Бөкейханов Санкт-Петербург орман институтын бітірген, қазақ даласында статистикалық экспедицияларға қатысқан. Байтұрсынов мұғалім болып жұмыс істеп, сонымен қатар қазақ жазуын реформалаумен айналысты. Дулатов Байтұрсыновпен педагогикалық училищеде танысып, ақын болды — оның «Оян, қазақ!» кітабы 1909 жылы шыға салысымен цензураға тыйым салынды.
1913 жылы үшеуі бірге Орынборда «Қазақ» газетін ашты — қазақ тіліндегі алғашқы саяси басылым. Редакция болашақ қозғалыстың өзегіне айналды.
«Алаш» партиясы және оның бағдарламасы
1917 жылдың шілдесінде Орынборда өткен Бірінші жалпықазақ съезінде «Алаш» партиясын құру туралы шешім қабылданды. Бағдарламаны Бөкейханов, Байтұрсынов және Дулатов жазды, әрі ол өз заманы үшін алдыңғы қатарлы болатын:
- Қазақ территориялық автономиясы бар федеративтік Ресей
- Әйелдерді қоса алғанда, жалпыға бірдей сайлау құқығы
- Жер халыққа тиесілі және сатылмайды
- Ана тілінде тегін міндетті білім беру
- Сөз бен баспасөз бостандығы, азаматтардың теңдігі
1917 жылдың желтоқсанында Екінші жалпықазақ съезінде Алаш-Орда автономиясы жарияланды. Үкімет төрағасы болып Бөкейханов сайланды.
Қызылдар мен ақтардың арасында
Автономия екі жылдан сәл артық — 1917 жылдың желтоқсанынан 1920 жылдың ақпанына дейін ғана өмір сүрді. Осы уақыт ішінде көшбасшылар большевиктермен де, ақтармен де келісуге тырысты, бірақ екі жақ та оларды мойындамады. Адмирал Колчак келіссөзден бас тартты. 1920 жылдың ақпанында большевиктер автономияны жойды, ал оның басшыларына кешірім жарияланып, біраз уақыт жергілікті органдарда жұмыс істеуге рұқсат берілді.
Бұл тыныштық уақытша болды.
Оларды қалай жойды
1920 жылдардың ортасынан бастап бұрынғы алашшылдарды мәдениет пен білімге әсер ете алатын кез келген қызметтен жүйелі түрде ығыстырды. 1929 жылы алғашқы тұтқындау толқыны басталды — Қазақстанның 40-тан астам ғылым мен мәдениет қайраткері қамауға алынды.
Байтұрсынов 1931 жылы тұтқындалып, Архангельск облысына жер аударылды. 1937 жылы қайта қамауға алынды. 1938 жылдың 8 желтоқсанында ол «халық жауы» ретінде атылды. Дулатов 1928 жылы ұлтшылдықта айыпталып тұтқындалып, 1935 жылы Карелиядағы лагерьде қайтыс болды. Бөкейханов 1937 жылы Мәскеуде тұтқындалып, сол жылы атылды.
Ақтау неге жарты ғасырға созылды
КСРО-да Бөкейханов, Байтұрсынов және Дулатовтың есімдері онжылдықтар бойы тыйым салынған күйде қалды. Кеңестік жүйеде іс қайта қаралуына қол жеткізу іс жүзінде мүмкін емес еді.
Бұл қабырғаны алғаш бұзған — Дулатовтың қызы, дәрігер мамандығы бойынша қызмет еткен Гүлнар болды. Оның күш-жігерінің арқасында әкесі 1988 жылдың 4 қарашасында қайтыс болғаннан кейін ақталды. Ол Байтұрсынов пен Бөкейхановтың да ісін қайта қарауға қол жеткізді. Қазақ КСР Жоғарғы соты Алаш көшбасшыларына қатысты ОГПУ қаулыларын дәл сол 1988 жылы жойды — Кеңес Одағы ыдырағанға дейін, қайта құру науқаны қызған кезде.
Бүгінгі жад
Тәуелсіз Қазақстанда Алаш қайраткерлері ұлт батырлары мәртебесіне ие болды. 2021 жылдың 4 шілдесінде Астанада үш көшбасшыға ескерткіш ашылды. Олардың есімдерімен көшелер, мектептер, кітапханалар аталды. Байтұрсынов қазақ жазуының реформаторы ретінде ресми мойындалған — оның әліпбиі қазіргі графиканың негізіне жатты. Үшеуі де тарихты қайта пайымдауға арналған «Рухани жаңғыру» мемлекеттік бағдарламасына енгізілген, ал 2026 жылы ел Тәуелсіздік мерейтойы аясында Әлихан Бөкейхановтың туғанына 155 жыл толғанын атап өтуде.
Бөкейханов, Байтұрсынов және Дулатов қолдарына қару алған жоқ — олар редактор, ақын және ұстаз болды. Олар құрғысы келген мемлекет күшке емес, идеяға сүйенді. Кеңес үкіметі оларды дене жағынан жойды, бірақ есте қалдырмауды жүзеге асыра алмады: есімдерін қайтару, дәл сол жүйе құлдырай бастаған кезде мүмкін болды.